Γεννιέται η νέα Tate Modern, παρά την κρίση

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 08-09-10


Σχεδιασμός από Χέρτσογκ & Ντε Μερόν

Επιμελεια: Μαργαριτα Πουρναρα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. Οταν άνοιξε τις πόρτες της η Tate Modern το 2000, δεν ήταν απλώς ένα καινούργιο μουσείο. Ηδη από τον αρχικό της σχεδιασμό ήταν προορισμένη να μεταμορφώσει την πολιτιστική ζωή του Λονδίνου και να γίνει ο καταλύτης αλλαγών στη Νότια Οχθη του Τάμεση. Ηταν ίσως η κατάλληλη στιγμή: ο Μπλερ ήταν φρεσκοεκλεγμένος πρωθυπουργός, ο Τσαρλς Σαάτσι και οι καλλιτέχνες του είχαν εφεύρει την «Cool Britania», η οικονομία ήταν κραταιά και η βρετανική πρωτεύουσα δεν διέθετε κανέναν μουσειακό χώρο υψηλών προδιαγραφών, αφιερωμένο στη σύγχρονη τέχνη. Ο παλιός σταθμός παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Σάδαρκ, έγινε πρότυπο, αξιοζήλευτο παράδειγμα, πόλος έλξης.

Πρόκληση

Στα δέκατά της γενέθλια, φέτος, η Πινακοθήκη βρίσκεται μπροστά σε μια πολύ μεγάλη πρόκληση, όπως αναφέρουν σε άρθρο τους και οι Times της Νέας Υόρκης. Ο κύριος στόχος επετεύχθη. Πάνω από 45 εκατομμύρια επισκέπτες έχουν περάσει το κατώφλι της. Ο αριθμός όχι μόνο προκαλεί δέος, αλλά ξεπέρασε κατά πολύ τις προβλέψεις του ισχυρού άνδρα της βρετανικής τέχνης, Σερ Νίκολας Σερότα και του επιτελείου του. Είναι μια τεράστια επιτυχία που προκαλεί με τη σειρά της μεγάλα προβλήματα.

Ας ξεκινήσουμε από τις αίθουσες. Είναι τόσο γεμάτες που αντί να βλέπει κανείς τα έργα, παλεύει με τους άλλους επισκέπτες για να κερδίσει λίγο χώρο. Η μαζική καθημερινή προσέλευση έχει προκαλέσει εκτεταμένες φθορές στο κτίριο, το οποίο αν και ολοκληρώθηκε το 2000, χρειάζεται ξανά φροντίδα.

Οι χώροι δεν επαρκούν για την πλήρη παρουσίαση των συλλογών. Αν συνυπολογίσει κανείς όλα αυτά, τότε θεωρεί ότι η επέκταση του μουσείου που θα προσθέσει άλλους 11 ορόφους, θα φέρει λύσεις και νέα πνοή. Τον σχεδιασμό του νέου κτιρίου έχει αναλάβει το αρχιτεκτονικό δίδυμο Χέρτσογκ & Ντε Μερόν, οι Ελβετοί που μεταμόρφωσαν το υπάρχον κτίριο της Tate με μινιμαλιστικές παρεμβάσεις όπως το φωτεινό «κουτί» στην οροφή.

Κόστος

Η αποσυμφόρηση όμως δεν θα έρθει χωρίς τίμημα. Η νέα πτέρυγα θα κοστίσει τουλάχιστον 330 εκατομμύρια δολάρια, σε μια περίοδο όπου η ύφεση κάνει τους δωρητές πιο απρόθυμους από ποτέ. Το βρετανικό κράτος από την πλευρά του, έχει βάλει το χέρι στην τσέπη, καταβάλλοντας περίπου 90 εκατομμύρια, ενώ άλλο ένα γενναίο ποσό έχει ήδη συγκεντρωθεί από άλλες πηγές. Εντούτοις, ο Σερότα πρέπει να βρει τουλάχιστον 165 εκατομμύρια δολάρια, γεγονός που θεωρείται άθλος για τα σημερινά δεδομένα.

Ο ίδιος δεν φαίνεται βέβαια να αποθαρρύνεται από τις δυσκολίες. Δήλωσε μάλιστα στους ΝΥΤ ότι μερικά από τα σπουδαιότερα αμερικανικά μουσεία κτίστηκαν σε περίοδο οικονομικής κρίσης.

«Δεν θέλουμε απλώς να δημιουργήσουμε ένα ακόμα μεγαλύτερο μουσείο. Η επέκταση θα μας επιτρέψει να κάνουμε πράγματα τα οποία τώρα αδυνατούμε να εφαρμόσουμε, σε τομείς που αφορούν τα εκπαιδευτικά μας προγράμματα αλλά και τις εκθέσεις μας».

Ορισμένοι πάντως θεωρούν ότι ακόμα και αν η Tate καταφέρει να ολοκληρώσει τη νέα πτέρυγα, της οποίας η ανέγερση έχει ξεκινήσει, τότε θα αντιμετωπίσει ένα ακόμα εμπόδιο. Η συλλογή της δεν είναι ούτε τόσο μεγάλη, ούτε τόσο πλήρης όσο εκείνη του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης. Ο Σερότα δεν πτοείται. Δηλώνει ευθέως ότι θα δώσει έμφαση στα βίντεο και τη φωτογραφία αλλά και σε έργα τέχνης ζώντων καλλιτεχνών. Αλλωστε το βρετανικό μουσείο δεν μπορούσε να αγοράσει έργα μοντερνιστών σε αστρονομικές τιμές και έτσι έδωσε έμφαση στη νεότερη καλλιτεχνική παραγωγή.

Υπάρχει χρήμα

«Σίγουρα η εποχή των παχειών αγελάδων έχει παρέλθει, και αν μπορούσαμε να επιλέξουμε δεν θα κάναμε τη νέα πτέρυγα με αυτές τις συγκυρίες. Πρέπει όμως να συνεχίσουμε ακόμα και αν χρειαστούμε περισσότερο χρόνο απ’ ό,τι υπολογίζαμε.

Υπάρχει χρήμα» υπογραμμίζει εμφατικά ο διευθυντής των πινακοθηκών Tate που ξέρει ότι οι ευκατάστατοι δεν βάζουν το χέρι στην τσέπη. Μαζί με την επιτυχία ο Σερότα χρεώνεται και την ευθύνη να εξασφαλίσει το μέλλον τής μέχρι τώρα λαμπρής πορείας, γνωρίζοντας ότι ο ακρογωνιαίος λίθος είναι οι δωρεές.

Ο αρχιτέκτων που δεν φοβήθηκε το ύψος

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 05-06-10

Μεγάλη αναδρομική έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη για το πλούσιο έργο του Ιωάννη Βικέλα

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ

Eίναι, ίσως, ο πιο πληθωρικός Ελληνας αρχιτέκτονας. Ο Ιωάννης Βικέλας, στα 52 χρόνια της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας, έχει μελετήσει και επιβλέψει περισσότερα από 800 έργα! Το μαρτυρεί η ογκώδης μονογραφία του που εκδόθηκε με αφορμή τη μεγάλη αναδρομική έκθεση που διοργανώνει το Μουσείο Μπενάκη από τις 9 Ιουνίου στο κτίριο της οδού Πειραιώς.

Το παράδοξο στην περίπτωση του Βικέλα είναι ότι η αρχιτεκτονική υπερπαραγωγή δεν συνδυάζεται πάντα με μιαν ευρεία αποδοχή του έργου του. Οι δυτικότροπες φόρμες του, η αγάπη του για τους ουρανοξύστες, η αποϊδεολογικοποίηση της αρχιτεκτονικής του τον αποξένωσαν από τον φορτισμένο ιδεολογικά χώρο του ακαδημαϊκού κατεστημένου του ΕΜΠ. Οταν του επισημαίνουμε την απόσταση, ξαφνιάζεται. «Πραγματικά είναι η πρώτη φορά που το σκέφτομαι και ίσως να είναι αλήθεια. Στα 50 αυτά χρόνια με κάλεσαν μόλις δύο φορές από το Πολυτεχνείο για να μιλήσω. Από την άλλη πλευρά, δίδαξα σε δύο Πανεπιστήμια, των Πατρών και στο Ιόνιο. Αλλά πραγματικά σας το λέω, ήμουν τόσο απορροφημένος με τη δουλειά που δεν είχα χρόνο για τέτοιες σκέψεις».

Ο Ιωάννης Βικέλας γεννήθηκε στο Παρίσι το 1931. Σπούδασε στην Αρχιτεκτονική σχολή του ΕΜΠ απ’ όπου αποφοίτησε το 1955. Σχεδιάζει το πρώτο του κτίριο στην οδό Οθωνος, επτά χρόνια αργότερα. «Είχα απίστευτο θράσος», θυμάται. «Μια από τις μεγαλύτερες τεχνικές εταιρείες της εποχής κατασκεύαζε μια πολυκατοικία στην οδό Αγίου Μελετίου που κατελάμβανε ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο, γεγονός που με εντυπωσίασε και με ώθησε να παρακολουθώ το έργο τους. Το επόμενο κτίριό τους ήταν στην πλατεία Συντάγματος, Αμαλίας και Οθωνος ένα κτίριο τόσο κεντρικό αλλά και τόσο μέτριο. Οταν ήταν έτοιμοι να χτίσουν ένα άλλο κτίριο, τους χτύπησα κυριολεκτικά την πόρτα και τους ζήτησα να μου δώσουν τη δυνατότητα να υποβάλω μια πρόταση».

Πολύ πρώιμα για την Αθήνα, εφαρμόστηκαν ενιαίες γυάλινες επιφάνειες χωρίς τη μεσολάβηση μεταλλικού σκελετού στήριξης για τα καταστήματα του ισογείου. Ο νεαρός αρχιτέκτονας έδωσε το στίγμα του από πολύ νωρίς.

O Ιωάννης Βικέλας είναι ο αρχιτέκτονας των λιγοστών ψηλών κτιρίων της Αθήνας. Το όνομά του έχει συνδεθεί με την κατασκευή του Πύργου Αθηνών και του μεταγενέστερου Atrina, συμβόλου της ανάδειξης της λεωφόρου Κηφισίας. Οι απόψεις του υπέρ της κατασκευής πολυώροφων κτιρίων στο Λεκανοπέδιο τον έφεραν συχνά σε σύγκρουση με τις απόλυτες θέσεις της αρχιτεκτονικής νομενκλατούρας. Ο Ιωάννης Βικέλας πιστεύει ακράδαντα ότι μια μεγαλούπολη σαν την Αθήνα, εκτός από τα συμβατικά της κτίρια, έχει μεγάλη ανάγκη και από σημεία αναφοράς, και που, εκτός από τη διακοπή της μονοτονίας, είναι πολύτιμα στοιχεία προσανατολισμού και αισθητικής αναβάθμισης μεγάλης κλίμακας, όταν βεβαίως αυτά αποτελούν άρτιες κατασκευές και δεν στερούνται έμπνευσης. Υπερασπίζεται το γυαλί ως υλικό, αφού είναι κατεξοχήν ο αρχιτέκτονας που το χρησιμοποίησε στα κτίρια γραφείων της Κηφισίας. Υπενθυμίζει ότι σε μια Αθήνα βουτηγμένη στο μπετόν, οι γυάλινες επιφάνειες προσέφεραν πολύτιμες διαφυγές ελαφρύτητας και ευγένειας.

Οσο για την κριτική των οικολόγων, επισημαίνει ότι η σύγχρονη τεχνολογία του double skin έδωσε μιαν ικανοποιητική απάντηση στις απαιτήσεις της εποχής.

Φίλιπ Tζόνσον, 1906-2005

28-01-05


Aπό τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες της αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα, ο Aμερικανός Φίλιπ Tζόνσον πέθανε προχθές σε ηλικία 98 ετών, αφήνοντας πίσω του ορόσημα στο αμερικανικό αρχιτεκτονικό τοπίο όπως αυτό διαμορφώθηκε στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. O Tζόνσον είχε σχεδιάσει εκκεντρικούς ουρανοξύστες στη Nέα Yόρκη (όπως το περίφημο κτίριο AT&T) και μονοκατοικίες (όπως το «Glass House» στα δάση του Kονέκτικατ) που ανανέωσαν τη γλώσσα του μοντερνισμού. O Φίλιπ Tζόνσον συνέδεσε το όνομά του, σχεδιάζοντας πύργους για εταιρείες και ομίλους αφού όπως έλεγε αυτοί είναι πλέον «οι Πάπες και οι Mέδικοί μας». Γεννημένος το 1906 στο Kλίβελαντ, αποφοίτησε από το Xάρβαρντ και έγινε θαυμαστής του Mις βαν ντερ Pόε. Hταν ο πρώτος που τιμήθηκε με το βραβείο Pritzker το 1979, ενώ την προηγούμενη χρονιά είχε τιμηθεί με το χρυσό μετάλλιο του Aμερικανικού Iνστιτούτου Aρχιτεκτόνων.

Hταν επίσης ο πρώτος που εισήγαγε τον θεσμό του επιμελητή αρχιτεκτονικής σε μουσεία, θέση που κατείχε ο ίδιος στο Mουσείο Mοντέρνας Tέχνης της Nέας Yόρκης ήδη από το 1931. Eκεί, οργάνωσε την πρώτη έκθεση μοντέρνας αρχιτεκτονικής την οποία βάφτισε «Διεθνές Στυλ», όρος που από τότε καθιερώθηκε. «Mου αρέσει να σκέφτομαι ότι ήρθαμε στη γη για να την κάνουμε ωραιότερη», έλεγε.

Πρίγκιπας Κάρολος - Ρίτσαρντ Ρότζερς, σημειώσατε «ένα»

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 08-07-10


ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΤΟΥΠΑΚΗ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. «Είναι καθήκον του Πρίγκιπα της Ουαλλίας να φροντίζει ώστε να λαμβάνεται υπόψη η γνώμη των απλών ανθρώπων, που αλλιώς δεν θα ακουγόταν». Η δήλωση αυτή, από τον γραμματέα του πρίγκιπα Καρόλου, έγινε με αφορμή τις επικρίσεις που εκφράζονται για τον ρόλο του στη ματαίωση σχεδίων ανοικοδόμησης σε κεντρική περιοχή του Λονδίνου. Την περασμένη εβδομάδα, οι επικρίσεις αυτές βρήκαν απήχηση στην απόφαση δικαστηρίου, το οποίο έκρινε «μη καλοδεχούμενη» την επέμβαση του Καρόλου στην υπόθεση αυτή.

Κλασικό γούστο

Οπως κι αν έχουν τα πράγματα, γεγονός είναι ότι ο διάδοχος του αγγλικού θρόνου βγήκε νικητής από τη σύγκρουση με τη μοντέρνα αρχιτεκτονική. Πριν από μερικούς μήνες κατάφερε να σταματήσει την οικοδόμηση ενός υπερσύγχρονου οικιστικού συμπλέγματος στο Τσέλσι του Λονδίνου, που είχε προκαλέσει έντονες διαμαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής, και να πριμοδοτήσει ένα εναλλακτικό σχέδιο που πλησιάζει πολύ περισσότερο στο δικό του κλασικό γούστο.

Το πέτυχε πείθοντας την εταιρεία από το Κατάρ, που θα χρηματοδοτήσει με τρία δισεκατομμύρια στερλίνες το έργο, να δεχθεί την αλλαγή των σχεδίων. Η έκταση ανήκει στην Qatari Diar Real Estate, μια εταιρεία οικιστικής ανάπτυξης που ανήκει στη βασιλική οικογένεια του Κατάρ (στην οποία, βέβαια, ο πρίγκιπας Κάρολος είχε άνετη πρόσβαση για να ασκήσει επιρροή). Η εταιρεία αγόρασε τους στρατώνες για ένα δισεκατομμύριο στερλίνες το 2006 από το βρετανικό υπουργείο Αμυνας.

Εκεί όπου ο φημισμένος αρχιτέκτονας Ρίτσαρντ Ρότζερς θα οικοδομούσε ένα σύμπλεγμα κτιρίων από γυαλί και ατσάλι, η περιοχή των παλαιών στρατώνων του Τσέλσι θα αποκτήσει μια ποικιλία από μονοκατοικίες, διαμερίσματα, παραδοσιακές λονδρέζικες πλατείες και τους πρώτους δημόσιους κήπους που θα δημιουργηθούν στη βρετανική πρωτεύουσα μετά από 100 χρόνια. Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται επίσης ένα μικρό ξενοδοχείο, δημοτικό ιατρικό κέντρο και αθλητικό κέντρο.

Το γραφείο του Ρίτσαρντ Ρότζερς και άλλοι αρχιτέκτονες επέκριναν «την προνομιακή παρέμβαση» του πρίγκιπα σε ζητήματα πολεοδομικής ανάπτυξης. Τα ακυρωμένα σχέδια του Ρότζερς άρεσαν στους μοντερνιστές συναδέλφους του, είχαν συναντήσει όμως τη σφοδρή αντίθεση των κατοίκων της περιοχής. Οπως είπε η Ράντα Χάνα, μέλος του Συνδέσμου Κατοίκων της Μπελγκράβια, «τα νέα σχέδια φαίνονται πολύ πιο φιλικά για τους κατοίκους. Αυτή τη φορά πιστεύω ότι δεν θα υπάρξουν αντιδράσεις», είπε. «Είναι ένα πολύ πιο θετικό σχέδιο που ταιριάζει περισσότερο στο στυλ της ζωής μας».

Αντοχή στον χρόνο

Οι ιστοσελίδες των εφημερίδων γέμισαν με σχόλια για το θέμα μετά την ανακοίνωση των νέων σχεδίων. Τα περισσότερα ήταν υπέρ του Καρόλου. «Δεν είμαι οπαδός ενός μέλους της μοναρχίας που καταχράται της εξουσίας του, αλλά αυτή τη φορά δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω μαζί του», έγραψε ένας αναγνώστης.

«Ας εφαρμοστεί ένα σχέδιο που να αντέχει στον χρόνο... Το σχέδιο του Ρότζερς πολύ γρήγορα θα φαινόταν φθαρμένο και κουρασμένο. Τα μοντέρνα κτίρια ήδη έχουν γεράσει γιατί είναι όλα ίδια εδώ και είκοσι χρόνια. Πόσα αλλόκοτα κατασκευάσματα από ατσάλι και γυαλί θα κτίσουμε ακόμα;».

Αλεξάνδρα Μωρέτη, μια εμβληματική μορφή της αρχιτεκτονικής

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 19-08-10


ΣΠΥΡΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ

ΑΠΩΛΕΙΑ. Μια αρχοντική γυναίκα, σπουδαία μορφή της προπολεμικής γενιάς αρχιτεκτόνων, η Αλεξάνδρα Μωρέτη, απεβίωσε την περασμένη Τετάρτη στη Φιλοθέη, σε ηλικία 98 ετών.

«Η Αλεξάνδρα Μωρέτη ανήκε στην ηρωική προπολεμική γενιά που αγωνίστηκε για την τιμή της Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής», αναφέρει στην «Κ» ο διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Αγγελος Δεληβοριάς. «Σφυρηλατημένη με βιώματα πολύ πιο επώδυνα απ’ όσα μας επιφυλάσσει η εποχή μας, η φαινομενικά εύθραυστη αυτή γυναίκα υπερασπίστηκε, με γενναιότητα και αυτοθυσία, αξίες οι οποίες έχουν πλέον υποτιμηθεί. Με το ήθος, την ακεραιότητα και την ομορφιά της, την αντοχή, την αγωνιστικότητα που διέθετε και την προσήλωσή της σε σκοπούς ιερούς, συγκαταλέγεται σε μια σπάνια κατηγορία ανθρώπων που εκλείπουν».

Η Αλεξάνδρα Πασχαλίδου Μωρέτη, γεννημένη το 1912 στην Κωνσταντινούπολη, γόνος οικογένειας αρχιτεκτόνων και ζωγράφων, ήταν η έβδομη κατά σειρά γυναίκα που αποφοίτησε από την Αρχιτεκτονική το 1936. Υπήρξε, μαζί με τον σύζυγό της μαθήτρια του Δημήτρη Πικιώνη, υπό την επίβλεψη του οποίου μελέτησαν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Η αποτύπωση αρχοντικών και λαϊκών σπιτιών 18ου και 19ου αιώνα της δυτικής και βορειοδυτικής Μακεδονίας, της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και των Ιωαννίνων συγκαταλέγεται στα σπουδαιότερα έργα τους. Υπήρξε επίσης μέλος του συλλόγου «Ελληνική Λαϊκή Τέχνη» για τη διατήρηση της παράδοσης και την εξέλιξη της λαογραφική μελέτης, στον οποίο μετείχαν η Ναταλία Παύλου Μελά, η Αγγελική Χατζημιχάλη, ο Φίλιππος Δραγούμης και ο Γιώργος Γιαννουλλέλης.

Στα 26 της χρόνια, το 1938, εκπροσωπεί την Ελλάδα στη διεθνή έκθεση του Βερολίνου. Από το 1937 και για 32 χρόνια οργανώνει -πάντα μαζί με τον σύζυγό της με τον οποίο αποτελούσε ένα από τα εμβληματικά ζευγάρια αρχιτεκτόνων των Αθηνών- 135 ελληνικά περίπτερα σε 21 κράτη και 40 πόλεις σε ολόκληρο τον κόσμο. Το 1939 βραβεύθηκε για τον σχεδιασμό και την επιμέλεια του ελληνικού περιπτέρου στη διεθνή έκθεση της Νέας Υόρκης.

Ενδεικτικό στοιχείο της οξυδέρκειας και ανοιχτοσύνης του ζεύγους αποτελεί η απόφασή τους να διακοσμήσουν, παρά τις έντονες πολιτικές κυρίως αντιδράσεις της εποχής, το εν λόγω περίπτερο με έναν σουρεαλιστικό πίνακα του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, σε μια προσπάθεια να προβάλουν ό,τι καλύτερο είχε να επιδείξει η σύγχρονη ελληνική τέχνη. Με το ίδιο σκεπτικό διακόσμησαν και άλλα ελληνικά περίπτερα με έργα Ελλήνων καλλιτεχνών που εν συνεχεία σφράγισαν «της τέχνης τους την περιοχή», όπως: του Σπύρου Βασιλείου, του Γεράσιμου Στέρη, της Βούλας Παπαϊωάννου, του Δημήτρη Χατισιάδη κ.ά. Παρήγαγε πλούσιο ζωγραφικό έργο και ασχολήθηκε με τη γλυπτική σε πηλό και ορείχαλκο. Διετέλεσε αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Ζογγολόπουλου.